واكسن اچ پی وی در صدر اولویت‌های واكسیناسیون ایران

نتایج یك مطالعه نشان می‌دهد كه واكسن ویروس پاپیلومای انسانی یا HPV بالاترین اولویت را برای ورود به برنامه ملی واكسیناسیون ایران به دست آورده است.

همچنین در این مطالعه نقشه راه ورود واكسن‌های جدید تا 5 سال آینده مطرح شده است.

واكسن ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) یكی از واكسن‌هایی است كه در سال‌های اخیر بیش از سایر گزینه‌های پیشنهادی برای ورود به برنامه ملی واكسیناسیون ایران مورد توجه قرار گرفته است.

در سال‌های اخیر، این واكسن به یكی از پرحاشیه‌ترین موضوعات حوزه سلامت در ایران تبدیل شده و بحث‌های مختلفی بر سر ورود آن به برنامه ملی واكسیناسیون و مطالبه برای افزایش دسترسی و كاهش هزینه تهیه این واكسن انجام شده است.

یافته‌های این پژوهش كه با مشاركت پژوهشگران دانشگاه علوم پزشكی تهران، ایران، وزارت بهداشت، دفتر سازمان جهانی بهداشت در ایران، دانشگاه علوم پزشكی همدان، دانشگاه علوم پزشكی كردستان و مؤسسه تحقیقات واكسن و سرم‌سازی رازی انجام شده، در نشریه BMJ Open منتشر شده است.

این مطالعه برای نخستین بار از چارچوب استاندارد جدید سازمان جهانی بهداشت برای رتبه‌بندی و زمان‌بندی ورود واكسن‌های جدید استفاده كرده و بر اساس آن، نقشه راهی برای سال‌های 2025 تا 2030 تدوین كرده است.

واكسن HPV در صدر اولویت‌ها

در این طرح ، كمیته ملی مشورتی ایمن‌سازی ایران از میان فهرست اولیه واكسن‌های پیشنهادی سازمان جهانی بهداشت، هفت واكسن از جمله واكسن HPV، واكسن آنفلوانزای فصلی برای گروه‌های پرخطر، واكسن شش‌گانه، واكسن پنوموكوك برای افراد پرخطر، واكسن سیاه‌سرفه (aP)، واكسن ویروس سنسیشیال تنفسی (RSV) و واكسن آبله‌مرغان را برای بررسی انتخاب كرد. البته واكسن شش‌گانه به دلیل اینكه فرآیند ورود آن به نظام سلامت پیش از پروژه تصویب شده بود و در حال جایگزینی با واكسن پنج‌گانه بود، از مدل‌سازی نهایی كنار گذاشته شد.

در این مطالعه ارزیابی این واكسن‌ها تنها بر پایه میزان محافظت آنها انجام نشد. اعضای كمیته 17 معیار اصلی كه بازتاب‌دهنده وضعیت بومی ایران بود را برای قضاوت انتخاب كردند. بخشی از این معیار‌ها به اهمیت بیماری، مانند میزان مرگ‌ومیر، بروز بیماری، عوارض بلندمدت و اثربخشی واكسن مربوط بود و بخشی دیگر امكان اجرای برنامه از جمله قیمت واكسن، امكان تأمین پایدار، سازگاری با برنامه واكسیناسیون كشور و تأمین منابع مالی را مورد سنجش قرار داد.

نتیجه این ارزیابی نشان داد واكسن HPV در هر دو محور «اهمیت برای سلامت عمومی» و «امكان اجرا» بالاترین رتبه را به دست آورد. پس از آن، واكسن پنوموكوك برای گروه‌های پرخطر و واكسن آنفلوانزای فصلی برای گروه‌های پرخطر در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند.

یكی از تفاوت‌های این چارچوب با بسیاری از روش‌های قبلی، جدا كردن دو مفهوم «اهمیت» و «امكان اجرا» است. به بیان ساده، ممكن است واكسنی از نظر علمی بسیار ارزشمند باشد، اما اجرای گسترده آن در شرایط فعلی كشور به دلیل هزینه، محدودیت بودجه یا دشواری تأمین، عملی نباشد.

به همین دلیل، پژوهشگران به جای تولید یك امتیاز نهایی، هر واكسن را در دو محور مستقل بررسی كردند. این رویكرد باعث شد تصمیم‌گیران علاوه بر ارزش سلامت عمومی هر واكسن، محدودیت‌های اجرایی را نیز همزمان در نظر بگیرند.

نقشه راه واكسن‌های جدید تا 5 سال آینده

بر همین اساس، كمیته ملی مشورتی ایمن‌سازی دو سناریوی مختلف برای ترتیب ورود واكسن‌ها پیشنهاد كرد. در هر دو سناریو، واكسن HPV پس از واكسن شش‌گانه كه پیش از این تصویب شده و در زمان اجرای مطالعه وارد مرحله اجرا شده بود، به عنوان نخستین اولویت محسوب شد. تفاوت دو سناریو تنها در جایگاه برخی واكسن‌های بعدی، از جمله واكسن پنوموكوك و واكسن سیاه‌سرفه (aP) بود. در مقابل، واكسن‌های RSV و آبله‌مرغان در گروه كم‌اولویت قرار گرفتند و برای ورود به برنامه ملی طی افق پنج‌ساله مطالعه توصیه نشدند.

در سناریوی اول اصلی واكسن HPV در سال 2026 معرفی می‌شود. در ادامه در سال 2027 واكسن Tdap یا واكسن سه‌گانه بزرگسالان (دیفتری، كزاز، سیاه سرفه (aP))، در سال 2028 واكسن پنوموكوك بزرگسالان و در نهایت در سال 2030 واكسن آنفلوآنزا وارد برنامه واكسیناسیون ملی می‌شود. در سناریوی دوم جایگزین واكسن پنوموكوك یك سال جلوتر و در سال 2027 معرفی شده و جای خود را با واكسن Tdap در سال 2028 عوض می‌كند؛ اما نقطه اشتراك هر دو برنامه آغاز حتمی نقشه راه با واكسن HPV در سال 2026 است.

تصمیم‌گیری بر اساس اجماع و شواهد

اجرای این طرح طی سه مرحله انجام شد و چندین نشست حضوری و مجازی را دربر گرفت. اعضای كمیته ملی مشورتی ایمن‌سازی، مدیران برنامه ایمن‌سازی وزارت بهداشت و نمایندگان سازمان جهانی بهداشت و یونیسف در ایران، درباره معیار‌های ارزیابی، وزن هر معیار و رتبه هر واكسن به بحث و رأی‌گیری پرداختند.

برای كاهش تأثیر نظر افراد پرنفوذ بر نتیجه نهایی، رأی‌گیری‌ها به‌صورت الكترونیكی و ناشناس انجام شد و امتیاز‌های هر واكسن بر اساس مجموعه‌ای از شواهد علمی، اطلاعات اپیدمیولوژیك، داده‌های اقتصادی و ظرفیت اجرایی برنامه‌های واكسیناسیون كشور محاسبه شد.

به گفته پژوهشگران این مطالعه؛ این شیوه باعث شد فرآیند تصمیم‌گیری شفاف‌تر، قابل تكرارتر و مستندتر از روش‌های مبتنی بر توافق‌های غیررسمی باشد.

با وجود دستیابی به یك نقشه راه مشخص، مطالعه نشان می‌دهد فرآیند تصمیم‌گیری با محدودیت‌هایی نیز روبه‌رو بوده است. یكی از مهم‌ترین چالش‌ها، كمبود داده‌های بومی درباره بار برخی بیماری‌ها، به‌ویژه بیماری‌های ناشی از RSV و پنوموكوك در بزرگسالان و همچنین محدود بودن مطالعات داخلی درباره هزینه‌اثربخشی برخی واكسن‌ها بود.

پژوهشگران همچنین اشاره می‌كنند كه برآورد آثار مالی بلندمدت اجرای برنامه، به دلیل شرایط اقتصادی و ناپایداری‌های كلان، با عدم قطعیت همراه بوده است.

همچنین اجرای این چارچوب به زمان، نیروی انسانی و یك تیم تخصصی برای گردآوری و تحلیل حجم زیادی از شواهد نیاز داشت؛ موضوعی كه می‌تواند تكرار منظم چنین فرایندی را برای كشور‌هایی با ظرفیت محدود دشوار كند.

با این حال، نویسندگان نتیجه گرفته‌اند كه چارچوب جدید سازمان جهانی بهداشت توانسته است در شرایط ایران نیز به‌طور موفق اجرا شود و مجموعه‌ای از توصیه‌های مبتنی بر اجماع و شواهد را برای اولویت‌بندی واكسن‌های جدید ارائه كند.

به گفته پژوهشگران، ساده‌تر شدن روند گردآوری شواهد، كاهش پیچیدگی شیوه امتیازدهی و تقویت پشتیبانی اجرایی از گروه مشورتی می‌تواند استفاده از این ابزار را به‌ویژه در كشور‌هایی با منابع محدود، آسان‌تر و پایدارتر كند.