در آستانه روز ملی فناوری فضایی، طرحهایی مهم شامل پرتاب ماهوارهها، انتشار دادههای جدید ماهوارهای و افتتاح زیرساختهای حیاتی جدید در حوزه فضا معرفی میشوند.
همزمان با گرامیداشت روز ملی فناوری فضایی، از طرحهای كلیدی و پیشرفتهای شامل نسل جدید ماهوارهها، تصاویر با كیفیت ماهوارهای و همچنین پایگاه جدید فضایی رونمایی میشود تا افق جدیدی در برنامههای فضایی كشور ترسیم گردد.
جمهوری اسلامی ایران برای نخستینبار در 14 بهمن 1387 ماهواره «امید» را با موفقیت به فضا پرتاب كرد. این ماهواره پس از حدود سه ماه فعالیت در مدار و انجام مأموریتهای محوله، به كار خود پایان داد.
در پی این دستاورد تاریخی، شورای فرهنگ عمومی در مصوبهای سالروز پرتاب ماهواره ملی «امید» به فضا، یعنی 14 بهمن را بهعنوان «روز فناوری فضایی» نامگذاری كرد.
ایران با وجود تحریمها، امروز در دستیابی به دانش فضایی در میان كشورهای منطقه در سطح بالایی قرار دارد و با اتكا به منابع انسانی متخصص و تكیه بر دانش بومی، موفق شده است، زنجیره كاملی از طراحی، ساخت و پرتاب ماهواره را در اختیار داشته باشد؛ چرخهای كه پیش از این تنها در اختیار حدود 10 كشور جهان بود. فناوری فضایی امروزه كاربردهای گستردهای در مدیریت رخدادهای طبیعی، مقابله با چالشهای زیستمحیطی و ابعاد مختلف زندگی مدرن دارد و سرمایهگذاری در این حوزه، چه در كوتاهمدت و چه در بلندمدت، سودآوری قابلتوجهی برای كشورها به همراه دارد؛ موضوعی كه باعث شده حتی كشورهای در حال توسعه نیز با هدف تقویت اقتصاد و مدیریت كلان، بهصورت جدی وارد عرصه فضا شوند. به همین مناسبت و در آستانه روز ملی فناوری فضایی، در گفتگویی با رئیس سازمان فضایی ایران، آخرین دستاوردها، جایگاه ایران و برنامههای پیشرو در این حوزه بررسی شده است.
حسن سالاریه رئیس سازمان فضایی ایران، از برنامهریزی برای پرتاب ماهواره و افتتاح طرحهای فضایی جدید تا پایان سال خبر داد و گفت: رونمایی از نمونه اصلی منظومه ماهوارهای شهید سلیمانی برای نخستین بار در روز فناوری فضایی انجام خواهد شد و در تلاش هستیم با پرتابگرهای داخلی و از مقر چابهار نیز پرتاب داشته باشیم.
وی در خصوص فرایندهای فنی پیش از پرتاب توضیح داد: انجام تستهای سازگاری میان ماهواره و ماهوارهبر، فرایند تحویل و همچنین آزمونهای نهایی پیش از پرتاب از الزامات مهم این مسیر به شمار میرود كه باید با دقت و حساسیت بالا انجام شود. هرچند این مراحل ممكن است زمانبر باشد، اما تلاش مجموعه بر این است كه با تكمیل كامل فرایندهای فنی، پرتاب ماهوارهها تا پایان سال بهویژه با استفاده از پرتابگرهای داخلی، محقق شود.
این مقام مسئول ادامه داد: همچنین موضوع انجام پرتاب از پایگاه فضایی چابهار نیز در دست پیگیری است و بهمحض تكمیل ماهواره و پرتابگر مربوطه، نخستین پرتاب از این پایگاه انجام خواهد شد.
تحقق این برنامه نیز منوط به انجام كامل تستها و بررسیهای فنی پیش از پرتاب است. در صنعت فضایی، یكی از دلایل اعلام نكردن زمان دقیق پرتاب، ضرورت انجام تمامی آزمونهای ماهواره و ماهوارهبر با بالاترین كیفیت و بدون شتابزدگی است تا عملیات پرتاب با اطمینان كامل انجام شود.
آخرین وضعیت 3 ماهواره تازه پرتاب شده
وی درباره وضعیت عملیاتی سه ماهواره اخیر، آخرین وضعیت سلامت ماهوارهها، عملیاتی شدن آنها، وضعیت مداری، طول عمر عملیاتی و موارد مرتبط توضیح داد: سه ماهواره «ظفر 2»، «پایا» و «كوثر» در دیماه پرتاب شدند و هر سه ماهواره بلافاصله پس از پرتاب و قرار گرفتن در مدار، فرایند تستهای مداری و آزمونهای مختلفی كه باید در مدار انجام شود را آغاز كردند.
رونمایی از نخستین تصاویر ماهواره پایا در روز فناوری فضایی
رئیس سازمان فضایی ایران برای توضیح مختصر وضعیت این سه ماهواره، ابتدا به ماهواره پایا اشاره كرد و گفت: تمامی تستهای مداری این ماهواره بهطور كامل انجام شده و عملكرد همه زیرسامانهها مورد تأیید قرار گرفته است.
نشانهروی ماهواره با كیفیت و دقت لازم به سمت زمین انجام شده و تصویربرداری نیز چند هفتهای است كه آغاز شده است.
تصاویر ماهوارهای در حال كالیبره شدن و تصحیح خطاهای مربوط هستند؛ این خطاها شامل خطاهای هندسی و خطاهای طیفی ـ رادیومتری میشود. انشاءالله در اولین فرصت كه تلاش میشود همزمان با روز ملی فناوری فضایی باشد، این تصاویر برای نخستینبار رونمایی خواهد شد؛ بنابراین ماهواره پایا كاملاً یك ماهواره عملیاتی و موفق در میان این سه ماهواره به شمار میرود كه زودتر از سایر ماهوارهها و حتی زودتر از برنامه پیشبینیشده، فرایندهای مربوط به تست و عملیاتی شدن را طی كرده است.
شرایط ایده آل ماهواره كوثر در فضا
در ادامه، سالاریه وضعیت ماهواره كوثر تشریح كرد و گفت: این ماهواره توسط بخش خصوصی طراحی و ساخته شده است؛ ماهواره پایا نیز توسط گروه فضایی «صاایران» طراحی و ساخته شده و آن هم توسط بخش خصوصی انجام شده است.
ماهواره كوثر شرایط بسیار خوبی دارد، ارتباطات ماهوارهای بهخوبی در حال برقراری است و در حال حاضر دو رد در روز و دو رد در شب با ماهواره ارتباط برقرار میشود. سلامت زیرسامانههای مختلف ماهواره تأیید شده و فرایند كالیبراسیون یا تنظیم حسگرها و عملگرهای ماهواره در حال انجام است. انشاءالله بهزودی فرایند نشانهروی ماهواره به سمت زمین با موفقیت به پایان میرسد و امكان دریافت و ارسال تصاویر توسط ماهواره فراهم خواهد شد.
این ماهواره شرایط ایدهآل و بسیار خوبی دارد، البته نسبت به ماهواره پایا به دلیل كوچكتر بودن و جرم پایینتر، فرایند كنترل آن ظرافتها و ریزهكاریهایی دارد كه در حال انجام و پیگیری است و طبق برنامه پیش خواهد رفت.
وی تاكید كرد: لازم به ذكر است كه ماهواره پایا بسیار سریعتر از زمانی كه تصور میشد، مراحل تست مداری و تأیید عملكرد صحیح زیرسامانههای خود را پشت سر گذاشت؛ در حالی كه معمولاً، همانطور كه پیشتر نیز مطرح شده بود، حداقل دو ماه زمان برای تست كلی زیرسامانههای اینگونه ماهوارهها لازم است. در حال حاضر، ماهواره كوثر نیز شرایط بسیار خوبی دارد.
این مقام مسئول همچنین توضیح داد: در خصوص ماهواره ظفر 2 نیز عنوان شد كه ارتباطات آن در همان ردههای اولیه بهخوبی برقرار شده است و تلاش میشود تست زیرسامانههای مختلف این ماهواره به پایان برسد. ماهواره ظفر 2 نسبت به دو ماهواره دیگر، شاید كمی عقبتر باشد، اما در صورت نبود مشكل خاص، فرایند تست این ماهواره نیز طبق روال در مدار انجام خواهد شد و بدون مشكل بتوان از آن بهنحو مطلوب استفاده كرد. بخشهایی از زیرسامانههای ماهواره ظفر 2 با موفقیت تست شده و بخشهایی از زیر سامانهها باقی مانده است كه پیگیری آنها در حال انجام است.
سرمایهگذاری در صنعت فضایی، چندین برابر برای كشور ارزش افزوده ایجاد میكند
حسن سالاریه درباره جایگاه بینالمللی ایران در صنعت فضایی اظهار كرد: صنعت فضایی، صنعتی بسیار پیشرفته و در زمره فناوریهای هایتك به شمار میرود و تعداد كشورهایی كه توان طراحی و ساخت ماهواره، ماهوارهبر، ایستگاههای كنترل و دریافت دادههای ماهوارهای و همچنین پایگاههای پرتاب ماهواره را در اختیار دارند، محدود است.
در حال حاضر تنها حدود 10 تا 11 كشور در جهان از چنین توانمندیهایی برخوردارند كه در میان آنها كشورهایی با فناوری پیشرفته همچون آمریكا، روسیه، چین، كشورهای اروپایی، فرانسه، ژاپن و هند قرار دارند؛ كشورهایی كه سالها در صنعت فضایی سرمایهگذاری كرده و بهصورت مستمر در این حوزه فعالیت داشتهاند.
وی افزود: جمهوری اسلامی ایران نیز امروز در جمع این كشورها قرار گرفته است و این موضوع با توجه به پیچیدگیهای بالای این فناوری، یك نقطه قوت بسیار مهم برای كشور محسوب میشود؛ بهویژه با در نظر گرفتن تحریمها و محدودیتهایی كه با آنها مواجه بودهایم. با وجود این شرایط، پیشرفتهای صنعت فضایی كشور بهصورت كاملاً بومی رقم خورده و امكان دسترسی مستقیم به فضا توسط كشور فراهم شده است.
مهمترین ویژگیهای ماهوارهبرهای ایرانی
رئیس سازمان فضایی ایران با اشاره به توانمندیهای پرتابی كشور تصریح كرد: در حال حاضر ماهوارهبرهای خانواده سیمرغ و قائم در اختیار كشور قرار دارد. ماهوارهبر سیمرغ در سال گذشته موفق شد حدود 300 كیلوگرم جرم را در مدار ارتفاع پایین یا مدار لئو قرار دهد كه این امر یك موفقیت بزرگ برای صنعت فضایی كشور به شمار میرود. همچنین ماهوارهبر قائم 100 قابلیت قرار دادن ماهوارههایی با جرم زیر 100 كیلوگرم در مدار لئو را دارد و نمونههای پیشرفتهتر این ماهوارهبر، شامل قائم 105 و قائم 120، نیز در مرحله طراحی و ساخت قرار دارند تا امكان قرار دادن جرمهای بالاتر در مدار فراهم شود.
وی ادامه داد: سال گذشته نخستین تست ماهوارهبر سیمرغ بهینه یا سیمرغ ارتقایافته انجام شد؛ ماهوارهبری كه با هدف دستیابی به مدار 36 هزار كیلومتری بهصورت GTO یا مدار بیضی كشیده طراحی شده است؛ مداری كه نقطه اوج آن در ارتفاع 36 هزار كیلومتری قرار دارد. دستیابی به این توانمندی، یك قابلیت بسیار ویژه برای كشور محسوب میشود.
سالاریه با اشاره به ظرفیتهای بخش بهرهبرداری گفت: از سوی دیگر، شركتهای توانمند و فعالی در كشور وجود دارند كه در حوزه بهرهبرداری از دادهها و تصاویر ماهوارهای فعالیت میكنند و میتوانند خدمات گستردهای را در بخشهایی همچون كشاورزی، محیطزیست، ساختوساز شهری و مدیریت شهری به نهادهای مختلف ارائه دهند. مجموعه این توانمندیها نشاندهنده رشد و پیشرفت صنعت فضایی ایران است و از این منظر، كشور در جایگاه مطلوبی قرار دارد.
وی با تأكید بر پویایی صنعت فضایی در جهان خاطرنشان كرد: صنعت فضایی در سطح بینالمللی در حال تحول است و كشورهای متعددی سرمایهگذاری در این حوزه را آغاز كردهاند؛ حتی در قالب ماهوارههایی با كلاس جرمی پایینتر و فناوریهای سادهتر. با این حال، به دلیل ماهیت راهبردی این صنعت و نقشی كه بهعنوان ابزاری قدرتمند در مدیریت كلان كشور ایفا میكند، طبیعی است كه كشورها به دنبال افزایش سهم خود در این عرصه باشند.
وی با تأكید بر ضرورت تقویت ساختار رقابتی در صنعت فضایی كشور گفت: برای دستیابی به پیشرفت بیشتر و اثربخشتر، حضور بازیگران جدید در صنعت فضایی و ایجاد رقابت میان آنها در داخل كشور میتواند بهعنوان یك نقطه كلیدی و راهبردی عمل كند و مسیر توسعه این صنعت را هموارتر سازد.
برترین كشورها در حوزه فضایی
سالاریه با اشاره به مقایسههای آماری در سطح بینالمللی افزود: كشورهایی كه امروز تمامی اركان صنعت فضایی را در اختیار دارند، عمدتاً كشورهایی هستند كه سالها زودتر از ما سرمایهگذاری در این حوزه را آغاز كردهاند. كشورهایی مانند آمریكا، روسیه و چین در این عرصه از سایر نقاط جهان جلوتر هستند و كشورهایی نظیر ژاپن، كره جنوبی و برخی كشورهای اروپایی نیز كه در حوزه طراحی ماهواره، پرتاب و توسعه پرتابگرها فعالیت دارند، سالها پیشتر وارد این حوزه شدهاند.
تمركز بر ماهوارههای سبك، برگ برنده ایران در رقابت فضایی جهان
وی ادامه داد: با این حال، نكته مهم در صنعت فضایی این است كه فناوریهای نوظهور میتوانند جهشهای قابل توجهی را برای كشورها رقم بزنند. در حال حاضر، ماهوارهها در كلاسهای جرمی زیر 200 كیلوگرم با سرعت بالایی در سطح جهان در حال توسعه و افزایش هستند و این حوزه به یكی از محورهای اصلی تحول صنعت فضایی تبدیل شده است.
سالاریه خاطرنشان كرد: جمهوری اسلامی ایران در این بخش از توانمندیهای مناسبی برخوردار است و تاكنون پرتابهای موفق، پرتابگرهای كارآمد و عملیاتهای موفقی را تجربه كرده است. این ظرفیت میتواند بهعنوان یك برگ برنده برای كشور عمل كند تا با تمركز بر فناوریهای نوین و در حال رشد، بهویژه در كلاسهای جرمی پایینتر، بخشی از عقبماندگیهای گذشته جبران شده و مسیر پیشرفت صنعت فضایی كشور با شتاب بیشتری دنبال شود.
رقبای فضایی ایران در منطقه
رئیس سازمان فضایی ایران افزود: از این رو، ما هیچگاه نسبت به جایگاه فعلی خود دچار غرور نمیشویم و معتقدیم باید سرمایهگذاری بیشتری در این حوزه انجام شود. همچنین لازم است از ظرفیت ارزشمند نیروی انسانی، بهویژه در بخش خصوصی، به شكل گستردهتری بهرهبرداری كنیم. در منطقه نیز با رقبایی مواجه هستیم؛ كشورهایی همچون تركیه، امارات، قطر و عربستان كه طی سالهای اخیر سرمایهگذاری در صنعت فضایی را آغاز كرده و پیشرفتهای قابل توجهی داشتهاند.
وی تأكید كرد: به همین دلیل، نباید در این حوزه عقبنشینی كنیم. حوزه فضایی، حوزهای كاملاً راهبردی است و تصاویر ماهوارهای و ماهوارههای سنجش از دور میتوانند نقش بسیار مهمی در مدیریت كلان كشور ایفا كنند. هر میزان سرمایهگذاری در بخش فضا، گاه تا چند ده برابر، ارزش افزوده برای كشور ایجاد میكند كه این موضوع بیانگر اهمیت راهبردی این صنعت است.
سالاریه با اشاره به بخش ارتباطات ماهوارهای گفت: در حوزه ارتباطات، ماهوارههای مخابراتی و ارائه خدمات داده به آحاد مردم، از نظر اقتصادی ظرفیت بسیار ارزشمندی در كشور و جهان به شمار میروند و بخش عمدهای از اقتصاد فضا را تشكیل میدهند. بر همین اساس، سرمایهگذاری هدفمند و مستمر در این حوزه یك ضرورت اجتنابناپذیر است.
مرحله نخست پایگاه چابهار برای پرتابگرهای كلاس سوخت جامد به اتمام رسید
وی درباره آخرین وضعیت ساخت، پرتاب و بهرهبرداری از پایگاه فضایی چابهار و میزان پیشرفت فیزیكی آن، توضیح داده شد كه مرحله نخست این پایگاه كه مربوط به پرتابگرهای كلاس سوخت جامد مانند «قائم 105» و پرتابگرهای با كلاسهای جرمی بالاتر است، عملاً به پایان رسیده و پروژه در مراحل نهایی قرار دارد و تنها برخی موارد جزئی از این فاز باقی مانده است.
در ادامه وی تأكید كرد: آنچه در حال حاضر در انتظار آن هستیم، انجام نخستین پرتاب از پایگاه فضایی چابهار است. هم ماهوارهبر و هم ماهواره مربوطه در حال ساخت هستند و بهمحض تكمیل آنها، نخستین پرتاب از این پایگاه انجام خواهد شد و فاز نخست پایگاه بهصورت عملیاتی وارد مدار بهرهبرداری میشود.
سالاریه خاطرنشان كرد: درباره فاز دوم پایگاه فضایی چابهار كه مربوط به پرتابگرهای سوخت مایع است، اعلام شد كه طراحی این مرحله انجام شده و برنامهریزی برای آغاز عملیات اجرایی و كلنگزنی آن در دستور كار قرار دارد. با احداث فاز دوم، امكان پرتاب پرتابگرهایی از خانواده «سیمرغ»، «سیمرغ ارتقایافته» و «ققنوس» از این پایگاه فراهم خواهد شد و این پرتابگرها قادر خواهند بود ماهوارهها را در مدارهای پیشبینیشده قرار دهند.
بهره برداری از مراكز كنترل جدید تا پایان سال
رئیس سازمان فضایی ایران گفت: در بخش مراكز كنترل ماهواره و دریافت تصاویر ماهوارهای نیز مركز سلماس در شمالغرب كشور و مركز چناران در شمالشرق كشور در دست اجرا قرار دارند و بهرهبرداری از این مراكز در روز فناوری فضایی انجام خواهد شد. مركز سلماس از پیشرفت بیشتری برخوردار است و در دهه فجر به بهرهبرداری خواهد رسید. مركز چناران نیز با فاصله زمانی اندكی پس از آن وارد فاز بهرهبرداری میشود.
سالاریه همچنین توضیح داد: این دو مركز از جمله مراكز مهم كشور در حوزه فضایی به شمار میروند كه هم بازه زمانی دسترسی به دادهها و تصاویر ماهوارهای را افزایش میدهند و هم امكان كنترل ماهوارهها را در بازههای زمانی كوتاهتر فراهم میكنند. راهاندازی این مراكز، توانمندی كشور در صنعت فضایی، توسعه فناوریهای فضایی و استفاده از دادهها و تصاویر ماهوارهای را بهطور چشمگیری ارتقا خواهد داد.
